Με δυσκολεύει πάρα πολύ η αποστήθιση. Δεν μπορώ να αποστηθίσω σχεδόν τίποτα και όταν ήμουν παιδί η επανειλημμένη ερώτηση στους γονείς μου ητανε πώς μπορούν οι ηθοποιοί να θυμούνται τόσα ξένα λόγια. Η απορία παραμένει.

Ξέρω απ’ έξω τον αριστοτελικό ορισμό της τραγωδίας, το Πιστεύω, κάποια σολωμικά αποσπάσματα, μικρά αποσπάσματα τραγουδιών. Παρακολουθώ τη Θεία Λειτουργία στα ελληνικά και το Ρέκβιεμ στα λατινικά.

To Ρέκβιεμ μού προέκυψε από μια κασέτα χρωμίου στα μέσα της δεκαετίας του ’80, πολύ πριν αρχίσω να συχνάζω σε κηδείες (κι ακόμα δεν έχω πάει στις πραγματικά καταλυτικές). Η κασέτα ήτανε το Requiem του Μότσαρτ. Λόγω πρώιμης εφηβείας με εντυπωσίαζαν τα πιο θεαματικά μέρη: Kyrie, Dies Irae, Confutatis, Sanctus. Λόγω ανωριμότητας επίσης με ενδιέφερε μόνο το μέρος του έργου που είχε βγει από το χεράκι του Αμαντέους (τότε μεσουρανούσε η ταινία του Φόρμαν και η παράσταση της Μιμής Ντενίση και του Γιάννη Φέρτη). Αργότερα αγάπησα πολύ και το υπόλοιπο, ιδίως το Domine Jesu. Παραμένει ένα από τα αγαπημένα μου μουσικά έργα.

Στο μεταξύ, ως φοιτητής με τα κουτσολατινικά μου άρχισα να καταλαβαίνω τι λένε και οι στίχοι. Αντίθετα με τη δική μας νεκρώσιμη ακολουθία, που βρίσκεται σε φάση άντε γεια και κουκουρούκου, το requiem είναι πήχτρα στον μεσαιωνικό τρόμο. Σαν να μην αρκεί η φρίκη του θανάτου, το requiem επισσωρεύει πάνω της κόλαση, πολλή κόλαση, οργή, τρόμο, ενοχή, σαδιστικά ενοχικές ατάκες όπως quem patronum rogaturus, cum vix justus sit securus?. Αν αυτή πρέπει να είναι η μελέτη θανάτου μας, τότε η ζωή μας θα έπρεπε να είναι σύντομη για να μην καταντάει βασανιστική, όργιο ενοχής, τύψεων και μεταμελειών.

Αργότερα πήρα σβάρνα τα ρέκβιεμ: Κερουμπίνι (αριστούργημα, λένε, αλλά εγώ δεν το έπιασα), Βέρντι (εντελώς τεατράλε, όπερα για πεθαμένους), κάτι μεσαιωνικά (κηδεία φάση), Φωρέ (γλυκύτατο), Πράισνερ (σωστό, οκέι) ― κι άλλα που δεν θυμάμαι. Μετά, κατά τα πρώτα επαγγελματικά μου χρόνια το έριξα στις Λειτουργίες, λόγω Μπαχ (σι ελάσσονα) και Μπετόβεν (Solemnis).

Ακόμα ψάχνω μουσική να εκφράζει πιστά το πένθος και την απώλεια.

Δουλεύω και μπροστά σε υπολογιστή από το 1997. Χρειάζομαι πάντοτε μικρά διαλείμματα μετά από παρατεταμένες περιόδους συγκέντρωσης, οι οποίες μπορεί να διαρκούν από 10 μέχρι 80-90 λεπτά. Παλιά έπαιζα παιχνίδια στρατηγικής για διάλειμμα, αργότερα χάζευα λίγο ειδήσεις, ενδιαφέροντα σάιτ ή τσόντες. Αλλά ήτανε χρονοβόρα και ξεμυαλιστικά, ιδίως τα παιχνίδια (μέχρι το Civ II και το Age of Empires έφτασα, μετά μου πέρασε). Κατόπιν ήρθανε τα σοσιαλμήντια: ιδανικό σύντομο διάλειμμα.

Τις τελευταίες βδομάδες αισθάνομαι ότι ποστάρω υπερβολικά στο Facebook. Δεν φταίει η πολιτική απελπισία του ’12 πια, ούτε η περσινή ελπίδα που ήρθε κι έφυγε. Δεν φταίει πια και κανένας παροξυσμός παγίδευσης, καμμιά ασφυξία του βίου. Άλλωστε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συναναστρέφομαι πια κυρίως με πραγματικούς ανθρώπους: 11 χρόνια μετά την πρώτη ανάρτηση στο μπλογκ πολλούς τους ξέρω και προσωπικά. Θέλω να μοιράζομαι στιγμές και φλασιές κι ιδέες μαζί τους.

Λόγου χάρη, γύρναγα από τη δουλειά απόψε αργά. Οι δρόμοι εδώ στη γειτονιά είναι στραβοφωτισμένοι, σαν σκηνή θεάτρου: αλλού υπερβολικά, αλλού καθόλου. Δύο σκιές αναδύθηκαν μέσα από τους ίσκιους και λούστηκαν ξαφνικά στο φως του φανοστάτη: δύο κατάκοποι μορμόνοι.

Σκέφτηκα να το μοιραστώ με τους πραγματικούς ανθρώπους στο Facebook. Μετά συνήρθα λίγο: φλυαρώ, αδολεσχώ, το έχω παρακάνει. Θα ανοίξω την εφαρμογή και θα δω θόρυβο. Ή θα δω πάλι καναν καλό άνθρωπο να γράφει αθλιότητες, ή θα πέσω σε χαζά καλαμπούρια, ή θα υποστώ πάλι καναν πανεπιστημιακό τσέπης να με βρίζει γιατί με θεωρεί αγράμματο επειδή διαφωνώ μαζί του. Στην καλύτερη περίπτωση θα δω κάποιον να βρίζει το Facebook, ή κανα γυμνό με γάτες, ή την εύστοχη αλλά οδυνηρή διαπίστωση κάποιου ανθρώπου που είναι και οξυδερκής και ευαίσθητος. Καμμία όρεξη.

Μαγείρεψα. Άνοίγω μετά τον λάπτοπ και ανακαλύπτω αυτό. Σχεδόν αποκαταστάθηκε η πίστη μου στο μέσο. Και υπάρχει πάντα και το ίνμποξ.

Στη φωτογραφία η Ρόμι Σνάιντερ φωτογραφημένη από τον Giancarlo Botti. Clickbait, βεβαίως.

Δεν εκτιμώ μια συνθήκη που δεν γνωρίζει τίποτα για τον ελληνικό πολιτισμό και νιώθω ότι κινδυνεύω μέχρι θανάτου.
Ρούλα Πατεράκη

Ένας συνάδερφος από το Γκρατς ισχυρίζεται ότι στην Αυστρία υπάρχει μουσική παιδεία και ότι αυτό το καταλαβαίνει κανείς από ένα και μοναδικό γεγονός: ο κόσμος δεν χειροκροτεί εάν δεν του άρεσε η συναυλία, ενίοτε γιουχάρει, ενώ δεν το έχει τόσο σε κακό να φύγει στη μέση συναυλίας εάν επιβάλλεται από την ατζαμοσύνη των μουσικών ή την αγαρμποσύνη του μαέστρου.

Εγώ το θέατρο το έμαθα στα 24, πιο πριν το απέφευγα κι αυτό και την ελληνόφωνη πεζογραφία σαν τον διάολο. Άρα δεν ξέρω από θέατρο, αν και βλέπω πολλά έργα πια. Επίσης δεν φεύγω από παραστάσεις και σίγουρα δεν γιουχάρω. Άρα μάλλον δεν ξέρω από θέατρο. Τέλος, κατανοώ τις επιδιώξεις του αλλά αδυνατώ να αποδεχθώ το θέατρο της Ρούλας Πατεράκη· και αυτή τη στιγμή τουλάχιστον ένας φίλος και κάμποσοι αναγνώστες κυμαίνεσθε μεταξύ ιερής αγανάκτησης κι άφατης περιφρόνησης.

Είδα το 2008 τον διπλό Οιδίποδα της Ρούλας Πατεράκη στην Επίδαυρο. Η επιλογή της σκηνοθέτιδος να προτάξει τον επί Κολωνώ ήταν κάτι που δεν με απασχόλησε ιδιαίτερα: τα κείμενα δεν είναι εικονίσματα. Η αίσθηση που έβγαζε ο επί Κολωνώ της Πατεράκη ήτανε παράστασης κλειστού χώρου: σχεδόν έβλεπα μια χαμηλή στέγη πάνω από την ορχήστρα στο ύψος του ταβανιού στην υπόγεια Ομόνοια. Αυτό κάπως με ενόχλησε, γιατί φρονώ ότι ο όποιος δημιουργός, από τον ζαχαροπλάστη μέχρι τον Μπετόβεν και από τον χτίστη μέχρι τη Συλβί Γκιλέμ, πρέπει να σέβεται το υλικό της τέχνης του και να το αφήνει να τον καθοδηγεί. Είχα και κάποιες ενστάσεις για την αίσθηση ότι οι ηθοποιοί ήτανε κάπως χαμένοι μέσα στο μεγάλο σχέδιο της σκηνοθεσίας, ένα σχέδιο σαμανικό και μυσταγωγικό. Αλλά, εν πάση περιπτώσει, από έναν φτασμένο σκηνοθέτη δεν περιμένει κανείς σφάλματα, μέχρι το να έχει αντιρρήσεις μαζί του φτάνει.

Ο Οιδίπους Τύραννος με διέψευσε. Ήταν τραυματική εμπειρία από τα πρώτα λεπτά. Η υπερφίαλη και προγραμματική προσέγγιση στο έργο ήταν εξίσου σαμανική-μυσταγωγική με αυτή στον επί Κολωνώ. Ωστόσο, στον Τύραννο ήτανε σαφώς προχειρότερα στημένη και ασύμβατη με το έργο, μάλιστα κατάφερε αυτό που δεν είχε καταφέρει η οριακά επιθεωρησιακή βερσιόν Κιμούλη-Γαληνέα-Νταλάρα: να εξουδετερώσει το κείμενο (το οποίο υπεραγαπώ και γνωρίζω καλά), να το αποδραματοποιήσει και να το μετατρέψει σε στατικό δρώμενο όπως η Θεία Λειτουργία, σε μια άσκοπη διαδοχή ταμπλώ βιβάν όπου οι ερμηνείες των ηθοποιών αυτοκαταργιόντουσαν. Η Πατεράκη έδινε την εντύπωση ότι αγέρωχα αγνοούσε το κείμενο και την υπόθεση του Οιδίποδα Τυράννου με σκοπό να του φορέσει με το στανιό τον σαμανικό-μυσταγωγικό μετεωρισμό, το κουστούμι που είχε επιλέξει να ράψει για τον επί Κολωνώ.

Η είσοδος της Ιοκάστης είχε χαρακτήρα σατιρικό. Η επιμονή της σκηνοθέτιδος να μας τονίσει την εντέλει τραγική γελοιότητα και υπεροψία της Ιοκάστης έκανε το επεισόδιο να θυμίζει Γκόλφω ερμηνευτικά κι εικαστικά. Η επιπλέον απουσία σκηνοθετικής καθοδήγησης σε συνδυασμό με την έλλειψη ελέγχου της φωνής της εκ μέρους της ηθοποιού καθιστούσαν το θέαμα αβάσταχτο. Σηκωθήκαμε και φύγαμε.

Ωστόσο, κι εγώ που δεν ξέρω από θέατρο, αναρωτιέμαι: γιατί να αποκαλέσεις έναν άνθρωπο «συνθήκη»; Επειδή τον βλέπεις ως συνθήκη; Ή μήπως ακκίζεσαι με στόμφο επειδή βρίσκεσαι στο απυρόβλητο;

Ύπνο χορταίνω το πρωί. Αλλά χρειάζομαι σκοτάδι ή συσκότιση, τεχνητή νύχτα. Και όταν κοιμάμαι και όταν είμαι ξύπνιος με ενοχλεί η αντηλιά.

Ο μεσημεριανός ύπνος όμως είναι κάτι άλλο. Τραβάς τις κουρτίνες, χαμηλώνεις ή μισοκλείνεις τα πατζούρια· κοιτάς με μισόκλειστα μάτια τον κόσμο είτε πάνω από τον ψηλό ορίζοντα των παλωμάτων που σε μονώνουν τον χειμώνα, με το φως θαμπό και λοξό να λερώνει το δωμάτιο, είτε με τις μαξιλαροθήκες να δροσίζουν την παρειά το καλοκαίρι, όταν το φως είναι κοφτερό και οι παχειές σκιές αναγκαίες. Είναι σημαντικό τα χρώματα να είναι λίγο πιο θαμπά και οι πόρτες να είναι κλειστές.

Αυτή η διάθεση λίγο πριν σε πάρει ο μεσημεριανός ύπνος, ενώ ο κόσμος κορυβαντιά κάτω από τον ήλιο ή ενώ, τον χειμώνα, ετοιμάζεται να βρεθεί σύντομα μέσα στο σκοτάδι, δημιουργεί μια πολύ συγκεκριμένη διάθεση, μια διάθεση μεταξύ ευφορίας και αποκάρωσης, ασφάλειας και παραίτησης. Βρίσκεσαι και να διαλύεσαι ταυτόχρονα μέσα στον επερχόμενο ύπνο και να βλέπεις τον μικρόκοσμο γύρω σου με καθαρότητα αλλά θαμπά φιλτραρισμένη — με μια αλλόκοτη ευδία σχεδόν αντιφατική. Σχεδόν βλέπεις τον κόσμο γύρω σου με χοντρό κόκκο, αλλά τον βλέπεις καθαρά και με σαφή περιγράμματα.

Συνεπώς υποθέτω πως αυτός ο επιφανής πρόγονος των στάτους στον fb και των τουήτ, το Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου, είναι μάλλον προϊόν στιγμών πριν από μεσημεριανό ύπνο. Ακόμα κι αν αυτό δεν ισχύει, το βιβλίο αποδίδει τη διάθεσή τους: πριν τον μεσημεριανό ύπνο είμαστε βαρείς αλλά έτοιμοι και δεκτικοί. Πριν τη σιέστα τρέχει ο νους αλλά όχι με το φρενήρες κι εξοντωτικό σπριντ της αϋπνίας, παρά με χάρη και τέμπο δρομέα μεγάλων αποστάσεων. Το φως, το ίδιο φως που ανθρώπους σαν κι εμένα μας ξυπνάει πριν την ώρα μας τα πρωινά, γίνεται συντροφιά είτε καθώς σβήνει τον χειμώνα κι απαλαίνει, είτε με τις εγκάρσιες τομές που χαράζει στους τοίχους σε ωραίες αμβλείες γωνίες.

Είναι ωραίο κρασί ο μεσημεριανός ύπνος, γλυκόπιοτο αν και βαρύ, δίνει όνειρα εφήμερα και οράματα σχεδόν ναρκωτικά.