Εδώ φτάσαμε τους 46 υπό σκιάν. Παραδοθήκαμε στον πολτό της τηλεόρασης, ζήσαμε όπως εκατομμύρια φτωχοί συνταξιούχοι που δεν έχουν άλλη συντροφιά, άλλη διασκέδαση, άλλο πασατέμπο. Η τηλεόραση όπου όλα γίνονται ακατανόητες εικόνες, όσα και να έχεις σπουδάσει, όσα και να έχεις ζήσει, όσα και να θέλησες ή θέλεις. Ο Λεβιάθαν στο μυαλό.

Σήμερα καθώς πήγαινα στο προξενείο άκουσα αυτό στο ραδιόφωνο, μετά από πάρα πολλά χρόνια:

Γύρισα στον Νοέμβριο του 1996, όταν μουρμούραγα το ποπάκι αυτό με δάκρυα στα μάτια περνώντας τη γέφυρα του Waterloo, ενώ με έδερνε ένα ποτάμι παγωμένος αέρας που γλύστραγε πάνω στον Τάμεση. Σταμάτησα λίγο απότομα σε ένα πορτοκαλί φανάρι, μια βιετναμέζα με καπέλο βιετναμέζικο κατευθείαν από το Platoon πέρασε το δρόμο ξεκαβάλα από το ποδήλατό της. Άναψε πράσινο.

Θυμήθηκα τον Ιανουάριο του 1997. Το αεροπλάνο από το Ελληνικό, τον σταύλο εκείνο που είχαμε για αεροδρόμιο και που ευτυχώς ξεχάσαμε πολύ γρήγορα, βούτηξε μέσα στα σύννεφα. Το Λονδίνο εμφανίστηκε από κάτω σε όλη του τη μίζερη δόξα, σειρές επί σειρών κατοικίες που συστρέφονταν και τέμνονταν φτιάχνοντας προαστειακούς λαβυρίνθους. Κι εγώ μουρμούριζα χαμογελώντας αυτό:

Έστριψα δεξιά. Σκέφτηκα τις μεγάλες πείνες που πέρασα γύρω στο Πάσχα του 1997, θυμήθηκα 450 στερλίνες μέσα σε έναν φάκελο και μάλλον αχάριστα οργισμένα τηλεφωνήματα. Θυμήθηκα το Hartley’s απέναντι από τον σταθμό της Russell Square πάνω στη Bernard Street, όπου αγόραζες μισό κοτόπουλο ψητό μάλλον φτηνά. Εκεί μέσα έπαιζε σχεδόν πάντα το I could never be your woman των White City — το οποίο ακόμα σιχαίνομαι. Μετά το Hartley’s το πήρε κάποια αλυσίδα, η Τέσκο νομίζω. Θυμήθηκα τον Κινέζο, τον Ιταλό κουρέα, το Gay is the Word όπου ο Πιερ αγόραζε ειρωνικές καρτποστάλ και έστελνε στη Δανία (τότε δεν είχαμε tumblr), τον Ιταλό σαντουιτσά, τον Τούρκο κεμπαμπτζή, τον Ιταλό που είχε το cafe με το θανατερό πρωινό (τηγανίδια με τηγανίδια και φρυγανιά: Bernard Street και Grenville Street γωνία) και τον φω καπουτσίνο — μετά το μαγαζί το πήραν Τουρκοκύπριοι.

Το πάτησα λίγο στον δρόμο των παρελάσεων, μετά έκανα αριστερά κι έψαξα για σκιά για να παρκάρω.

Παρακολουθώ τους γηραιότερούς μου (και κάποιους συνομηλίκους μου) στα πολιτικά τους μίση, είτε μιλώντας μαζί τους είτε δια της πλαγίας. Πάντοτε με συνάρπαζε (ήδη από το 1980 και κάτι λυσσαλέες αντιπαραθέσεις για τον Ράλλη τον μασώνο και τον Βαλέσα τον πράχτορα) η οξύτητα και η σφοδρότητα των αντιπαραθέσεων. Στην Αγγλία κατάλαβα, ενώ το ίντερνετ αργότερα διέλυσε κάθε σχετική υποψία, ότι δεν ήταν μόνο θέμα ελληνικής μετεμφυλιακής νεύρωσης.

Προς τι το μίσος κι ο αλληλοσπαραγμός, λοιπόν; Η ερώτηση δε θα απαντηθεί εδώ. Μπορούμε όμως να δούμε με ποια αφορμή και με ποιον τρόπο το μίσος κι ο αλληλοσπαραγμός. Όπως και για τόσα άλλα πράγματα στο πώς αντιλαμβανόμαστε τον δημόσιο βίο, η απάντηση βρίσκεται και στην αποπροσωποποίηση των άλλων.

Μιλώντας με όρους αριστεράς και δεξιάς, ας πούμε ότι ο Δεξιός εκνευρίζεται και οργίζεται με τους τεμπέληδες, μαλλιάδες, άπλυτους, ανεδαφικούς, ανεύθυνους, αλαζονικούς αριστερούς, που δεν πιστεύουν τίποτε, δε φοβούνται τίποτα και τα ξέρουν όλα. Ας πούμε ότι ο Αριστερός εκνευρίζεται και οργίζεται με τους αδίστακτους, υποκριτές, στενόμυαλους, άξεστους, απάνθρωπους, παχείς και διεφθαρμένους δεξιούς, που δεν έχουν ηθική, δεν έχουνε συνείδηση και τα έχουν όλα.

Και πάντοτε υπάρχουν καθηκάκια και στους δύο χώρους για να ενσαρκώσουν ιδανικά κάθε λογής χάρτινα στερεότυπα: αυτό εξυπακούεται.

Θεωρώ το Abbey Road από τα καλύτερα πράγματα στην ποπ μουσική και μάλλον με μικρή διαφορά τον καλύτερο δίσκο των Beatles (από πίσω είναι το White, με μικρή διαφορά).

Εδώ η δικαίωση.

Με αφορμή αυτό, μέσω Κουκουζέλη (τον οποίο ευχαριστώ).

Μεγάλωσα με Σαββόπουλο, τον θεωρούσα πελώριο ποιητή (και τον θεωρώ ακόμα τεράστιο). Μουσικά δε λέει πολλά, σχεδόν παπαριές, αλλά μεγαλώσαμε με αυτές τις παπαριές οπότε δεν τρέχει μία. Ίσως όχι σπουδαίος τραγουδοποιός αλλά σίγουρα εμβληματικός — αν και η Μαύρη Θάλασσα, ο Αριστοφάνης που γύρισε από τα θυμαράκια, ολόκληρο το Φορτηγό, ολόκληρο το Βρώμικο Ψωμί και ολόκληρο το Περιβόλι του Τρελλού είναι συγκλονιστικά έργα, και στιχουργικά αλλά και μουσικά (μέσα στα μιζεριάρικα συμφραζόμενά τους).

Πλην όμως, από τα Τραπεζάκια Έξω και μετά, στ’ αρχίδια μας τα δύο (και με το μπαρδόν, δηλαδή). Από το 1981 και μετά παριστάνει τον διδάσκαλο του γένους, απλώς βγάζει το υπερφίαλο εγώ του και τη μαλακισμένη ιδεολογία του προς τα έξω και τίποτε άλλο. Τίποτε όμως. Οι πανηγυριώτικες ενορχηστρώσεις του είναι άνοστες και επιτηδευμένες ταυτόχρονα, κι αυτές θέμα ιδεολογίας. Τα σκηνικά καμώματά του φρικτές τζουτζεδιές. Με το Ζήτω το ελληνικό τραγούδι κατέστησε τον εαυτό του σύμβολο ξεπεσμού και γελοιότητας. Όπως είπε και η σοφή συμβία: πρέπει να ξέρεις πότε θα αποσυρθείς. Ο Νιόνιος έπρεπε να είχε αφοσιωθεί εξολοκλήρου στα ιδιωτικά αμέσως μετά τα Τραπεζάκια.

Τα λέω αυτά γιατί θέλω να ξεκαθαρίσω ότι δεν καταλαβαίνω τι πρόδωσε ο Σαββόπουλος. Ξεκίνησε αγνός κνίτης (λάτρευε τον κόκκινο ήλιο αρχηγό που θα γαμούσε τ’ αφεντικό) και κατέληξε αγνός νεορθόδοξος (λάτρευε τους Σέρβους που γαμούσαν ό,τι δεν έσφαζαν στη Βοσνία), συνεπέστατος, αφού παρέμεινε εγκλωβισμένος σε αυτιστικά κοσμοείδωλα, και δη σε κοσμοείδωλα που εν Ελλάδι ελάχιστα διαφέρουν μεταξύ τους.

Θυμάμαι τη φασαρία για το Κούρεμα λες και ηταν χτες. Τότε ήμουν φανατικός γκρούπι του Νιόνιου, τσακωνόμουνα με τον πατέρα μου που τον θεωρούσε μαλάκα καραγκιόζη. Ούτε τότε, ούτε τώρα, ούτε ενδιάμεσα θα έλεγα ότι πρόδωσε τίποτα. Τι πρόδωσε; το ΚΚΕ; Το ΚΚΕ που έχει προδώσει τους πάντες και τον εαυτό του μια ντουζίνα φορές; Άλλωστε, όπως το ίνδαλμά του, ο Ντύλαν, κατά βάθος ο Σαββόπουλος σε ένα πιστεύει: στον ωραίο του εαυτό, τον οποίο δεν πρόδωσε ποτέ.

Μετριάζοντας το παραπάνω, και κλείνοντας: από τα πιο όμορφα πράματα που έχει κάνει ο Νιόνιος είναι και το εξής: στο χιλιοπαιγμένο αλλά πολύτιμο ντοκυμαντέρ της ΕΡΤ για τον Μάνο Λοΐζο ο Σαββόπουλος λέει ότι όταν υποδέχτηκε κλαίγοντας (κι ευτυχώς υπάρχει το οπτικοακουστικό πειστήριο, αφου είναι και ντυλανικά μυθομανής) το λείψανο του Λοΐζου από τη Μόσχα στο αεροδρόμιο, τότε πίστεψε στην Ανάσταση των νεκρών, γιατί δεν ήθελε να παραδεχτεί την εναλλακτική (και αβάσταχτα και συντριπτικά πιθανότερη) εκδοχή: ότι ο Μάνος χάθηκε για πάντα. Επειδή αυτό μίλησε κατευθείαν στην καρδιά μου, τον Νιόνιο — αν και είναι αρχιμαλάκας — τον αγαπώ.

Από εδώ (φυσικά).

Πίνω μια βότκα τόνικ. Πάλι τέλειωσε το τζιν. Το καλοκαίρι μάς έχει ήδη καβαλήσει εδώ στη Μ.Α. Ζέστη, σκόνη, εκνευρισμός, εξαθλίωση πνευματική. Είμαι πολύ κουρασμένος και κοιμάμαι άσχημα, χωρίς συγκεκριμένο λόγο. Συμβαίνουν αλλόκοτα πράματα που θα ενδιέφεραν οπωσδήποτε πνευματικούς, ψυχαναλυτές και τέτοιους. Εγώ τα κρατάω μέσα μου κλειδωμένα.

Το καλοκαίρι, η εποχή του ψυχαναγκασμού, του υποχρεωτικού κοινοβιακού πνεύματος, η εποχή της αναίτιας και γρήγορης κόπωσης. Αλμύρα, χώμα, χλωρίνη, ντίζελ. Η εποχή που το τελευταίο καταφύγιό μας, ο ύπνος, γίνεται επουσιώδες και επισφαλές, ένα χάρτινο πέτασμα που μουσκεύει στον ιδρώτα. Διάρροια, μανική εφίδρωση, δίψα, θερμοπληξία. Η εποχή των παρεξηγήσεων, της ταλαιπωρίας, η εποχή που δεν τελειώνει και μας κατατρώει άνοιξη και φθινόπωρο, δε μας αφήνει να ησυχάσουμε. Αγοραία εποχή.

Ούτε αποκούμπι, ούτε παρηγοριά. Οσμές και υγρασία. Περιμένω τον χειμώνα που δεν έρχεται ποτέ. Το πανάκριβο χιόνι, τη λίγη βροχή.

Δεν έχει μείνει ποίηση μέσα μου. Μόνο να θέλω θέλω.

Σχετικά σοβαροί άνθρωποι με έχουνε καταγγείλει για απολιτικό (ή «απολίτικο»; δεν ξέρω, ας μας διαφωτίσει ο Σαραντάκος, αν διαβάζει). Άλλοι, εξίσου σχετικά σοβαροι άνθρωποι, με έχουνε δακτυλοδείξει για κυνικό αναρχικό που δεν πιστεύει σε τίποτα. Κάποιοι άλλοι με έχουνε πει ρατσιστή, σεξιστή, κρυπτοδεξιό και νεοφιλελευθέρο.

Ξεκινάω έτσι για να μιλήσω για το πώς αισθάνομαι την πολιτική, θέμα που με απασχολεί περισσότερο (όπως και εκατομμύρια άλλους) τον τελευταίο καιρό. Η αφέλεια των απόψεων μου πρέπει να θεωρείται αναπόφευκτη, αφού δεν είμαι πολιτικός επιστήμονας κι αφού δεν πήρα βερνίκι πολιτικής σκέψης μέσα από την ΚΝΕ — ό,τι και να πει κανείς γι’ αυτό το θλιβερό κοπάδι φανατικών, τουλάχιστον σε εξοικείωνε, από την καλή ή από την ανάποδη, με μιας μορφής πολιτική σκέψη, κάτι που φυσικά θα έπρεπε να κάνει το σχολείο…

Αντίθετα με όσα πίστευε μια ολόκληρη γενιά δεν είναι όλα πολιτική. Είναι όμως πολύ περισσότερα από όσα μας αφήνει να διαβλέψουμε η κρατούσα ιδεολογία.

Πολύ απλοϊκά, για μένα πολιτική πρέπει να είναι η τέχνη και η πράξη της υπεράσπισης του αδυνάτου. Ο δυνατός, ο προνομιούχος, ο πλούσιος, το μέλος της ελίτ δεν έχει καμμία ανάγκη την πολιτική. Για μένα είναι αδιανόητο να σχεδιάζονται πολιτικές που δεν έχουνε σκοπό την προστασία του αδυνάτου. Ακόμα και οι νόμοι, η εύρυθμη λειτουργία των θεσμών κτλ. δεν νοείται να έχουν άλλο σκοπό από την προστασία του αδυνάτου. Σε αυτή τη λογική οι συμπάθειές μου είναι σαφώς a posteriori αναρχικές, έστω και με την έννοια της ανελέητης κριτικής των θεσμών και της κάθε λογής αυθεντίας, ώστε να ξεκαθαρίσει κατά πόσον η εκχώρηση εξουσίας σε αυτήν ανταποδίδει προστασία του αδυνάτου.

Ακόμα και η προάσπιση της ελευθερίας είναι κυρίως υπόθεση υπεράσπισης του αδυνάτου. Και στα πιο τυραννικά καθεστώτα, οι ελίτ καταφέρνουν να εξασφαλίσουν έναν, ευρύχωρο συνήθως, χώρο ελευθερίας και μάλιστα χωρίς απαραιτήτως να συνεργαστούν απευθείας με το εκάστοτε καθεστώς. Αυτό διαφάνηκε λ.χ. στη Ρουμανία πολύ πριν και πολύ μετά το 1989.

Από αυτή την άποψη στην Ελλάδα ολοκληρώνεται μια αδιανόητη καταστροφή: επί ανδρεοΠΑΣΟΚ μερίδα των αδυνάτων εξαγοράστηκε σε ένα όργιο λαϊκιστικών παροχών. Κατ’ ουσία, οι πραγματικά αδύνατοι παρέμεναν πάνοτε παραμελημένοι, π.χ. οι πράγματι φτωχοί αγρότες (που τους μάδησαν οι συνεταιρισμοί των πασοκανθρώπων), οι ανειδίκευτοι εργάτες (που συνέχισαν να σκοτώνονται σα μύγες), οι τσιγγάνοι (η ελίτ των οποίων εξαγοράστηκε ψηφοθηρικά και μετά άρχισαν να τους σαρώνουν σαν σκύβαλα και σαρίδια), οι γυναίκες του Γυμνασίου (…) και πάει λέγοντας.

Τη δεκαετία του ’90 και μετά οι αδύνατοι, και δη ενισχυμένοι από τους αψήφιστους και άψηφους μετανάστες, λησμονήθηκαν τελείως, καθώς μπήκαμε στην παρτούζα που θα μας («μας»; ποιους «εμάς»; τον ΟΤΕ, την Alpha και τη ΔΕΛΤΑ που αγόραζαν τα Βαλκάνια;) έκαναν «ισχυρή Ελλάδα». Τώρα πια οι (οικονομικά και κοινωνικά) αδύνατοι πολλαπλασιάζονται και παραγκωνίζονται (οριστικά, φοβάμαι), όπως είναι προφανές. Τρία σχεδόν τυχαία μόνο δείγματα του τελευταίου: ο επικείμενος εκβρετανισμός της δημόσιας υγείας, το πάγωμα διαδικασιών νομιμοποίησης των δικαιωμάτων συμβίωσης των ομοφυλόφιλων, η άλωση της εργατικής νομοθεσίας.

Ίσως λοιπόν στην Ελλάδα πράγματι έχουμε ολική αποτυχία της πολιτικής, όχι των κομμάτων κι όχι του συστήματος.